بيان مقولاتى كه حركت در آنها واقع مىشود پنج مقوله است كه در آنها حركت واقع مىشود و آن عبارت از كمّ و كيف و وضع و اين و جوهر مىباشد . مرحوم حاجى رحمه الله حركت را در اين مقولات به تعبير خود پسنديده دانسته است . بعد مىفرمايد : در مقولات فعل و انفعال و متى و ملك و مضاف حركت واقع نمىشود چون آنها يا دفعى و يا تبعى مىباشند . مقوله‌هاى فعل و انفعال ، تأثير بخشى و تأثرپذيرى مىباشند . و آن تدريجى الحصول مىباشد و مقولهء متى عبارت از نسبت شىء به زمان است كه به نحو تدريجى است . بنا بر اين در اين سه مقوله چون تدريجى بودن ، در مفاهيم آنها معتبر است ، لذا آنها حركت ديگرى نخواهند داشت ؛ زيرا در غير اين صورت اولًا حركت در حركت لازم مىآيد و ثانياً براى حركت ابتدا و انتها حقيقى نيست و نيز لازم مىآيد حركت در موضوع غير قارّ الذات حاصل شود . در مقولهء اضافه هم حركت واقع نمىشود ؛ چون اضافه عبارت از نسبت متكرره بين دو شىء مىباشد و وجود آن استقلال ندارد و تابع طرفين يعنى مضاف و مضاف إليه است . مقولهء جده هم چون احاطهء جسمى به جسم ديگرى است و وجود آن تابع محيط و محاط است ، لذا در آن هم حركت واقع نمىشود . مقولاتى كه در آنها حركت واقع مىشود عبارتند از :